مقدمه
به تاریخ شهریور در یک شهر کوچک که بیشتر یک کاروانسرای نظامی تا یک شهر با تاریخ چند هزار ساله بود بدنیا آمدم. شهر در آن زمان بیشتر خاک بود تا مثل امروزه آسفالت و ساختمانهای بلند.
از همان اوایل جوانی رستن از محیط کوچک و نیاز به خواندن و نوشتن را احساس میکردم. تمام این مجموعه به بهترین شکل در تاتر شکل میگرفت. اولین نمایشهای خودنوشته را در تنها سالن نمایش شهر با سن مرتفع و جای نشستن برای دو سه صد نفر را سالن دبیرستان رضاشاه داشت که بعدها به دکتر شریعتی و در زمان فعل به دبیرستان باقرالعلوم تغییر نام داد. اواخر ده چهل بود که با گروهی از دوستان و همکلاسیها برای اولین بار با صحنهسازی در نمایش اولین تجربیات را داشتم.
بعد از این دوره با شروع درس در تهران قایق نمایش و نویسندگی من وارد آبهای سراشیبی جریانات سیاسی شد و سرعت گرفتن زندگی من باعث دوری از کار نمایش شد. بعد از انقلاب این شریانات و سراشیبیها با آبگردانها و گردشهای لابلای صخرهها و پیچها آنچنان سرعتی گرفتند که من دیگر از شنا و سعی و خود چیزی ندیدم. بعد از وارد شدن به آبهای آرام دشت سیدنی وقتی که سر از آب درآوردم پیرمردی را در خود نظاره کردم که در کنار تکهپارههای زورق شکسته خود که هماکنون پیش روی شماست در آب سرگردان بود.
آغاز, دوره اول
از سال 1338- 1341 که در دوره ی اول دبیرستان مشغول تحصیل بودم، در گروه نمایش مدرسه که اغلب به سرپرستی دانش آموزان سال های آخر دایر می شد، به قعالیت پرداختم. این گروه ها از اصول نمایش و صد البته تئاتر کاملن بی خبر بودند. نمایش نامه ای درکار نبود. چیزی به مفهوم کارگرانی وجود خارجی نداشت. نمایش نامه در حد یک یا دو صفحه، رئوس مطالب را در برداشت و سر دسته ی گروه، کار و نقش افراد را مشخص می کرد. گیرم چند جمله ای در دهان ایشان می گذاشت. اینان که همیشه نقش اول بازی را برای خود برمی داشتند، بیشتر قصه گویی بودند. پر حرف و پشت هم انداز. مخصوصن نمایش های کمدی با محوریت یک نفر که همیشه به لهجه ی یکی از ملیت ها جوک ها و خوش مزگی های خود را به نمایش می گذاشت، برگزار می شد. نمایش هایی که در این سه سال به روی صحنه رفت، به قرار زیر است.
دوره دوم
اما از سال های 1341 – 1344 اوضاع نمایش در دبیرستان و شهر کاملن دگرگون شد. با ورود آقای عبدالمحمد آیتی نویسنده، مترجم و محقق برجسته ی ادبیات کهن فارسی به کار نمایش، این هنر سر و صورتی یافت و معنی تئاتری به خود گرفت.
آشنایی من با آقای آیتی به سال دوم دبیرستان بازمی گشت. ایشان به عنوان دبیر انشا که خوب می دانیم درسی در حد و اندازه خط و نقاشی بود و دبیران بی عار و خاصیت را به این درس می گماشتند، یا اگر نمی خواستند، دبیری زیاد با دانش آموزان سر و کار داشته باشد، به این درس مامور می کردند. زنگ انشا یعنی زنگ تفریح و شلوغ بازی و آزار دبیری که از عهده درس دادن و کلاس داری عاجز است. او که فقط جند جلسه برای این درس در کلاس حاضر شد، سکه ی حضورش را بر موم خام دانش آموزان فرود آورد. در اولین جلسه، داستان سگ ولگرد اثر صادق هدایت را در کلاس خواند و از ما خواست هر چه از این داستان فهمیده ایم، نوشته و برای جلسه بعد بی آوریم. من اول از حیوان دوستی هدایت حرف زدم و آن را به بچه ها و نوجوانانی تشبیه کردم که خانه و خانواده ای نداشته و ول گرد و بی پناه هستند. مخصوصن در نوشته ام، به جوانان سرگردان بی پشت پناهی که گرفتار الواط و لوطیان بچه باز می شدند و باعث بی آبرویی نوجوانان شهر می گردیدند و در کلاس ما یکی دو نفر از آن ها حضور داشتند، اشارتی کرده بودم. نوشته را با بیانی نمایشی، در نهایت شور و هیجان در کلاس خواندم. آقای آیتی هم دچار هیجان شده بود. دستی به شانه ام زد و گفت نمره هر سه ثلث بیست خواهد بود. از کلاس که بیرون آمدیم آهسته از او پرسیدم کتاب سگ ول گرد را می توانم از کتاب خانه ی مدرسه قرض بگیرم. او گفت: این کتاب به امر مدیر دبیرستان ممنوع است و قرض نمی دهند. اما اگر بخواهم، خودش این کتاب را به من قرض می دهد. همین آشنایی مرا شیفته و فریفته ی وجود گهربار او و از آن برتر و مهم تر هدایت کرد. دوستی ما از همان زمان تا پایان عمر او ادامه داشت.
سال1342 در کلاس چهارم دبیرستان بودم که آقای آیتی اقتباسی از کتاب بینوایان ویکتور هوگو را برای نمایش حاضر کرد. خودش نیز گه گاهی سر تمرین ها حاضر می شدند و بازی گران را که به مراتب از من مسن تر و در کلاس های بالاتر بودند، به پیروی از دستورات من ترغیب می کرد. همین پشتبانی ها مرا در کار خود مصم کرد.
نمایش بینوایان ضربه ی بزرگی در کار نمایش شهر ساوه بود. به خصوص ترجمه حسینقلی مستعان تازه چاپ شده و کتاب فروشی خیام مجلداتی از آن را به شهر آورده بود. من قرین افتخار و سر بلندی به زمین و زمان فخر می فروختم. تازه کتاب و روزنامه فروشی ناصر سلیمانی یکی از هم کلاسی های ترک تحصیل کرده، در خیابان اصلی شهر گشایش یافت و پاتوق مناسبی برای جمع کتاب و روزنامه خوان شهر شد. روزی جلو مغازه ایستاده بودم، مهندس برهان، مهندس کشاورزی که از بدو استخدام به دبیر دبیرستان های ساوه آمده و در این شهر ساکن گردیده بود، به جمع حاضرین پیوست. ابتدا از کار نمایشی من تقدیر و قدردانی کرد و به حاضرین گفت که کار را به بهترین وجه به نمایش درآورده ام. بعد از من پرسید:
این کار چه بود که انجام دادی؟
نمایش
نمایش چیست؟
هنر است.
هنر چیست؟
خوب نمایش دادن.
یعنی موسیقی و نقاشی و رقص هنر نیست؟
چرا! خو ب آن ها هم هنر است.
پس هنر چیست که تو و موسیقی دان و نقاش و رقاص به اندازه ی هم دارید.
پایم خر مانده به گل ساکت و صامت و مبهوت به جا ماندم.
خوب عیبی ندارد. بگو با هنر چه می کنی؟
بد و خوب را به مردم نشان می دهم.
با چه چیزت این را نشان می دهی؟
با هنرم
هنرت چیست؟
نمایش دادن؟
نمایش چیست؟
هنر
هنر چیست؟
باز در گل فرو رفتم.
گفت خوب وقتی دست به کاری می زنی اول خودت باید آن را خوب بشناسی.
از کجا؟
از کتاب ها.
سازمان پیش آهنگی در فکر ترتیب نمایشی بود که بلیط بفروشد، تا مخارج یک سفر پیش آهنگی را فراهم کند.
آقای کریمی که خود در چند نمایش از مقوله همان نمایش های سابق بازی کرده بود، دست به کار شد. سنگ تمام گذاشت که روی دست آقای آیتی برخیزد.
نمایش تاجر ونیزی شکسپیر را با روایتی کاملن ساوه ای برای برای صحنه آماده کرد. از من هم برای نقش آول آن دعوت کرد. حالا دیگر تئاتر تاثیر خود را نمایان ساخته بود.
گجسته دژ
آقای آیتی داستان تراژیک و پر سوز و گداز گجسته دژ صادق هدایت را برای نمایش تنظیم کرد. خودش گفت. این نمایش را برای هنر نمایی تو در نقش های سخت نوشته ام. زیرا گفتار آن بسیار کم و نقش آن بسیار پیچیده است. باید داستان هدایت را چند بار بخوانی. آن را برای من توضیح بدهی و بعد روی صحنه ببری. متاسفانه عکسی از آن نمایش در دست نیست.
گجسته دژ: صادق هدایت
اقتباس : عبدالمحمد آیتی
کارگردان: علی جعفری
بازیگران: عباس زمانی، مهدی بشیری. علی جعفری.
بعد از این نمایش باز جلو مغازه ی ناصر سلیمانی گریبانم را گرفت.
خوب بازی بسیار عالی بود. پیام هدایت به خوبی فهمانده شد. بازی گرانت به درستی حرکت کردند. اما هنوز پرسش من به قوت خود باقی است. آقای مهندس برهان نیش زهراگینش را فرو کرد.
آقا کتاب گران است. ما قدرت خریدش را نداریم. تازه کتابی که بگوید هنر چیست، اصلن پیدا نمی شود. شما کتابی در این زمینه می شناسید؟
بله می شناسم، آما به فرانسه است.
می دانستیم او کتاب به زبان فرانسه می خواند و چند مجله ی فرانسوی را مشترک است که پست برایش می آورد.
آقا ما که زبان خارجه نمی دانیم.
در کلاس به شما نگلیسی درس می دهند.
آن قدر نیست که کتاب انگلیس بخوانیم.
تو حالا کلاس پنج دبیرستان هستی و پنج سال است زبان می خوانی.
با نمره بیست و پنج صدم.
خوب دیگر، تو که در جست جوی طوطی هستی، باید رنج هندستان را به جان بخری.
از مغاره بیرون رفتیم. درآورد بیست تومان که تا آن زمان هرگز به دست من نرسیده بود. گفت این پول را بگیر. سه تومان کرایه رفتن و سه تومان هم برگشتن. می ماند، چهارده تومان. پنج تومان پول کتاب بازی گری نوشته ی “عبدالحسین نوشین” از کتاب فروشی عطایی در خیابان شاه آباد است. می ماند نه تومان. بیست و پنج قران بلیط سینما مشعل در کوچه کیهان است. فیلم “چهل و یکمین” اثر “سرگی باندرا چوک” را تماشا می کنی. وقتی برگشتی راجع به آن حرف می زنیم. در کافه قنادی پنج ریالی انتهای خیابان نادری دو ساندویج می خوری، بقیه اش را هر گهی دلت خواست، در انتهای خیابان سی متر بخور. من همه ی کارها را انجام دادم. اما بقیه پول را دو مجله سینمایی کهنه از کیوسک سر خیابان فردوسی خریدم. در طول راه تهران به ساوه کتاب بازی گری نوشین را می بلعیدم. سال ها تا کتاب دیگری در این زمینه به دستم برسد، توضیح المسایل من بود. اما مجله های سینما، آن هم چاپ امریکا و درباره ی هالیود شماتت مهندس را چند باره کرد.
به مادرم بگو:
سال پنج دبیرستان، هم سر آقای آیتی فوت کرد. ضربه ی دهشتناکی بود که به روح و روان آن مرد بزرگ وارد شد. حالا می بایست، برای دو دختر و تنها پسرش، هم پدر و هم مادر باشد. هر چند، چند نفر از دانش آموزان دختر دبیرستانی و یکی از زنان هم سایه به کمکش می آمدند و همین هم مشکل بزرگ دیگری برایش فراهم کرد. مصیبت، او را به نوشتن نمایش نامه “به مادرم بگو” وادار داشت. نمایشی که سراسر آن در حدود چهل و پنج دقیقه، فقط چند جمله وجود داشت. روزی با چشمانی نم ناک گفت: علی! سخت ترین نمایش نامه را برایت نوشته ام. بعد از گجسته دژ آن بزرگ مرد که سخت موفق از آب درآمد، باید چهل و چند دقیقه بی کلمه ای صحنه را پر کنی. این داغ دل من ست و حق دارم از تو بخواهم به بهترین وجه آن را بازسازی کنی. کتاب بوف کور را که تا آن زمان نخوانده بودم و او اجازه هم نمی داد، بخوانم، به دستم داد و گفت وقتی این کتاب را تمام کردی، می توانی این سوگ نامه را درست اجرا کنی. اما این کتاب توضیحاتی لازم دارد. که به مرور برایت خواهم گفت. تو خودت باید آن را احساس کنی. نمایش نامه را به دستم داد. کل نمایش، عبارت از آن بود که بچه های بی مادر، صبح وقت رفتن به مدرسه به پدر سفارش می کنند، وقتی به بیمارستان نزد مادرشان می رود، به او بگوید زود برگرد. نمی دانم چه طور شد که از نقش پدر خانواده درآمده و نقش هدایت در نظرم مجسم شد. کوشیدم او باشم و مثل او عمل کنم. من تا پایان دبیرستان همه کتاب های هدایت را خواندم. همو بود که مرا با خیامی که از کودکی در دست داشتم و توان خواندن و فهمیدنش را نداشتم، آشنا کرد. هر دو چون گران بهاترین آویزه در گوش جانم آویختند. من آشناییم با خیام را در داستان ” خیام و گوشت کوب ” گفته ام.
یزدگرد سوم
آخرین کار نمایشی آقای آیتی، نمایش نامه ی یزدگرد سوم بود که ساختاری شعر گونه داشت. با بهره وری از بعضی قسمت های “آرش کمان گیر” سیاووش کسرایی و سرودهای خود آیتی.
نمی دانم چرا چنین نمایش نامه ای نوشت. او به ادبیات عرب و زبان عربی عشق می ورزید، معلقات سبع را ترجمه کرده بود و عاشقانه های ابوانواس اهوازی مایه مباهاتش بود. اما تاریخ باستانی را هم ارج می نهاد. خودش می گفت، مدت هاست که به این نمایش و مرگ دل خراش یزدگرد فکر می کرده است.
آیا شورش چهارده خرداد، چهل و دو، نقشی در نوشتن این اثر داشت، نمی دانم. اما به یقین می دانم، میانه خوبی با اسلام نداشت، هر چند در دوره ی اسلامیزاسیون، به ترجمه قرآن دست زد، اما این بیش تر حرکتی سیاسی به نظر می رسید. برای آخرین بار دیداری در سال هشتاد و هشت از ایشان داشتم، قصیده ی و نوشتههای زیادی را برایم خواند. البته به تقاضای من برای به امانت گذاشتن نوشتههایش پیش من جواب رد داد.
قسمتی از دیالوگ یزگرد در قسمت پایانی نمایش که هنوز به یادم مانده چنین بود:
“آه ای آفریدگار! ای روشن از فروغ تو این قیرگون مغاک. بر بنده ات نتابد دگر آن ایزدی فروغ. دیگر غم ناک و غم افزاست، این تلخ زندگی. لشکر گریخته وآن باده ی شهامت و مردی برخاک ریخته، دشمنان بر خاک ما چیره.”
پایان دبیرستان
در کنکور سراسری برای سه رشته ی جامعه شناسی مدرسه عالی حساب داری، کارگردانی تئاتر در هنرهای زیبا دانش گاه تهران و هر رشته ای که انتخاب می کردم در دانش کده ی الهیات و معارف اسلامی امتیاز آوردم. برای مشورت و خبر قبولی دانش گاه به دیدارش در موسسه ی کتاب های فرانکلین رفتم. از خبر خوش حال شد. هنوز تئاتر سنگلج راه نیفتاده بود و همه ی تئاترهای دیگر تعطیل بودند. سفارش به سفارش که دانش کده الهیات مرکز همه ی فرهیخته گان و بزرگان علم و ادب ایران است. دکتر امیر حسین آریان پور سرآمد فلسفه و جامعه شناسی حتی دیدارش آدم را باسواد می کند. فروزان فر، نوربخش، منزوی، دکتر ناظرزاده کرمانی و خیلی های دیگر آن جا هستند که در دانش کده های دیگر یکی از آن ها پیدا نمی شود. الحق درست گفته بود، حضور و وجود دکتر آریان پور برای همه ی ایران زیاد می نمود. اگر چه زبان انگلیسی تدریس می کرد، اما کلاسش دریچه ای بود، به سوی جهان واقع و علوم انسانی که در هیچ جا تدریس نمی شد. تهران بود و تنگ حوصلگی زمان و کوتاه دستی من به عنوان یک شهرستانی نابلد نادار. در سال دوم دانش گاه نمایش نامه ی “کاوه آهن گر” را به شعر سرودم و به استاد نشانش دادم. به سفارش او نمایش نامه به آقای سیاووش کسرایی به جهت شعرگونگی حواله شد. کسرایی را در خانه شماره بیست و یک وزیر دفتر ملاقات کردم که اصلاحاتی در شعر را لازم می دانست و نمایش نامه را به ناصر رحمانی نژاد داده بود، تا نظرش را در باره ی نمایشی بودن بدهد. من آن را در سازمان جوانان زردشتی به نام فروهر به روی صحنه بردم
تماشای “اوژنی گرانده” رفته بودم، بعد از نمایش با آقای محمدعلی جعفری آشنا شدم که به دوستی چندین ساله و راهنمایی های ایشان ختم شد. یکی از سفارشات آن بزرگ مرد هنرمند این بود که فعلن زمان بر علیه ما کار می کند. پیداکردن کار در آشفته بازار ستارگان گران وزن ساق و پا بسیار دشوار است. اگر هنری داری آن را صرف نمایش نامه نویسی کن. که من هم کردم. از این زمان ارتباط من با تحصیل تاتر به شکل جسته وگریخته شکل گرفت. در همین سال ها بود که لرتا هنرمند برجسته و هم سر نوشین بنیان گذار تئاتر نوین ایران، از تبعید بازگشت تا تئاتر پیش از کودتا مرداد را از سر نو آغاز زند. به همین جهت قمارخانه ای را خرید و به نام تئاتر کسرا آغاز به کار کرد. اطلاعیه ای به همین مضمون به چاپ رسید. کلاس مجانی برای تاتر دایر کرده بود و معلوم که من جز اولین داوطلب های چنان جایی باشم.
پس از پایان دوره لیسانس و خدمت اجباری به استخدام وزارت فرهنگ “آموزش و پرورش” بعدی درآمده به شهرستان بهشهر روانه شدم. اولین کار در دبیرستان دایر کردن, گروه تئاتر بود که با پشت بانی مدیر دبیرستان سعدی, آقای عرفانی به خوبی شکل گرفت و این پس توانستیم چندین برنامه را به صحنه ببریم. از این جمله نمایش بهترین پدر دنیا و چوببدستان ورزیل بودند که در ان زمان بهشهر, مورد استقبال عموم قرار گرفت.
دوره آخر, تئاتر در سیدنی
. پس از آزادی از زندان و آغاز کار رانندگی کامیون وضع چنان شد که دیگر امکان زندگی برای من و خانواده باقی نماند. سپاه فشار می آورد، چرا پسرت که در آن زمان فقط دوازه سال داشت به جبهه های حق علیه باطل نمی رود. من که این موجودات را خوب می شناختم، راهی به جز فرار پیش رو ندیدم و پس از دو سال سرگردانی در جهان به کمک سازمان ملل در استرالیا اسکان داده شدم. در این جا کوشش بسیار برای برپایی تئاتری اساسی که بر اساس و پایه های فرهنگ و تمدن ایران بنا شده باشد نمودم، اقدامات بسیاری که هیچ گاه به ثمر نرسید. به ناچار به نوشتن تئاتر بسنده کردم که حاصل آن چهار نمایش نامه سه پرده، هشت نمایش نامه تک پرده و پنج فیلم نامه برای سینمای آزاد است.
از نوشتههای فعلی من فقط دو نمایش در سیدنی شکل اجرا به خود گرفت که یکی انتظار سحر و دیگری نویسنده و گدا بر اساس داستانی از غلامحسین ساعدی بود.
با یک نگاه سطحی به آنچه که من زندگی در نمایش میبینم میبایست نکاتی را ذکر کنم. به عنوان یک شاگرد محصل که هیچگونه آگاهی ضمنی و تئوریک از تئاتر نداشتم و فقط آنچه که برداشت من و همکارانم از محیط اجتماعی اطراف خودمان بود را به عنوان پایه برای نقشسازی به کار میبستیم شاید به گونهای به نمایش رئالیسم نزدیک بودیم. بعدها به تجربه و خواندن و آگاهی بیشتر خودگونه به سمت نمایش سیاسی حماسی که با شعر و تشبیه از مسایل اجتماعی حرف میزنند گرایش پیدا کردم. این راه در هنر عملی به ناچار است و هر چه مسئله صحبت پیچیدهتر میشود و شرایط کار تئاتر سختتر, این وزنه تئوریک, علمی سنگینتر و از گفتار کوچه و خیابان دورتر. این تجربه با رئالیسم, گذشته از پنداشت شخصی خود من ریشهای در جایگاه نمایش روی صحنه در یک شهر خاکنمای خاکگرفته داشت و حتی دارد. آن زمان تلویزیون و بازی گیم نبود و یکی از تفریحات جوانان آزار حیوانات شهر بود. نمایش در تئاتر و روبروی با یک نقش ساخته زنده که حتی اگر یک نمایش کلاسیک را هم اجرا میکرد باز همان همشهری و همکلاسی خاکگرفته خودشان بود که بینوایان را بازی میکرد و در گفتار و اداها یکی از خودشان بود. این تجربه نه فقط برای گروه نمایش ما بلکه برای بیندگان ما هم تجربهای خاص در زندگی بود.اگرچه که راه من از کار تشکیلات تاتر فاصله گرفت اما میبایست بگویم که تجربه تئاتر یکی از نکات زنده و پرقدرت زندگی من بوده و هست.